Molla Câmî: hayatı, eserleri ve dünya kütüphanelerindeki yazmaları

Nûreddin Ebü’l-Berekât Abdurrahman b. Ahmed b. Muhammed el-Câmî, Hanefî ve Nakşibendî — 817–898 h. / 1414–1492 m. Şair, sûfî, nahivci ve müellif; “Molla Câmî” diye tanınır.

Bu yazıda Timurlu Herat’ının şairi ve sûfîsi Câmî’yi ele alıyoruz; eserleri Al-Mufahris kataloğunda 17 binden fazla nüshaya karşılık gelir: medreselerde yüzyıllarca okutulan Kâfiye şerhinden Heft Evreng mesnevilerine. Hayatını, eserlerini, bunların yazma kataloglarındaki yerini ve istinsah coğrafyasını inceliyoruz.

Adı ve nesebi

Tam adı Nûreddin Ebü’l-Berekât Abdurrahman b. Nizâmeddin Ahmed b. Muhammed el-Câmî’dir; fıkıhta Hanefî, tarikatta Nakşibendî. Osmanlı’da ve Hindistan’da “Molla Câmî” diye anılır; Kâfiye şerhi de kısaca “Câmî” adıyla bilinirdi.

Fahreddin Ali Safî’nin Reşahât-ı Aynü’l-Hayât’ına göre (Leknevî’nin el-Fevâidü’l-Behiyye’deki nakliyle) babası Şemseddin Ahmed ilim ve takvasıyla tanınmış biriydi; zamanın olayları yüzünden ailenin yurdu İsfahan’dan Câm’a, ardından Herat’a göçmüş, küçük Abdurrahman’la birlikte Nizâmiye Medresesi’ne yerleşmişti.

İlmî hayatı

Hayat çizelgesi

1. 817 h. / 141423 Şâban’da Horasan’ın Câm kasabasında doğdu.
2. ÇocukluğuBabasıyla Herat’a gitti; Nizâmiye’de Mevlânâ Cüneyd-i Usûlî’nin dersine katıldı. Talebeler Şerhu’l-Miftâh okurken o, küçük yaşına rağmen anlıyordu.
3. GençliğiSeyyid Şerîf Cürcânî’nin talebesi Hâce Ali Semerkandî’den ve Teftâzânî’nin talebesi Şehâbeddin Muhammed Câcermî’den okudu; aklî ve naklî ilimlerde derinleşti.
4. SemerkantSemerkant’a gidip Çağmînî’nin Mülahhas’ını şerh eden Kadızâde-i Rûmî’nin derslerine katıldı; onunla tartıştı ve şerhinde düzeltmeler yaptı.
5. ArdındanHorasan’a dönüp tasavvuf yolunu seçti: zikri Sa‘deddin Kâşgarî’den aldı (Nizâmeddin Hâmûş, Alâeddin Attâr ve Bahâeddin Nakşibend silsilesiyle) ve Hâce Ubeydullah Ahrâr’a ömür boyu bağlandı.
6. 877 h. / 1472Hacca gitti; Şam ve Halep’e uğradı, Suriye âlimleri ona hürmet gösterdi.
7. Osmanlı davetleriFâtih Sultan Mehmed ondan kelâmcılar, sûfîler ve filozoflar arasında hakemlik etmesini istedi; o da vücûd meselesinin de içinde olduğu altı mesele üzerine bir risale yazdı. Daha sonra II. Bayezid onu davet etti; Câmî Hemedan’a kadar gitti ve Anadolu’daki veba yüzünden özür diledi.
8. 898 h. / 149218 Muharrem cuma günü Herat’ta vefat etti.

Hocaları

Hocalarının gözünde

Uluğ Bey’in sadrü’s-sudûru Fethullah Tebrîzî, Kadızâde-i Rûmî’nin şöyle dediğini nakleder: “Semerkant kurulduğundan beri bu şehre zekâ ve kabiliyette Abdurrahman Câmî gibisi gelmedi.” Tecrîd şârihi Ali Kuşçu da Herat’ta onunla tartıştıktan sonra talebelerine: “Nefs-i kudsînin bu âlemde var olduğunu anladım” dedi.

Kelâmcılar, sûfîler ve filozoflar arasında hakem

Taşköprizâde eş-Şekâiku’n-Nu‘mâniyye’de, Muhyiddin Fenârî’nin, Fâtih Sultan Mehmed’in kazaskeri olan babası Ali Fenârî’den naklettiğine göre sultan şöyle demişti: “Hakikat ilimlerini araştıranlar kelâmcılar, sûfîler ve filozoflardır; bunlar arasında bir muhakeme gerekir.” Fenârî de: “Bunlar arasında ancak Molla Abdurrahman Câmî muhakeme edebilir” dedi. Câmî, vücûd meselesinin de bulunduğu altı mesele üzerine onlar arasında hüküm veren bir risale yazdı — ed-Dürretü’l-Fâhira diye bilinen eser — fakat risale Rum’a sultanın vefatından (886/1481) sonra ulaştı.

Yeri ve eserleri

Şevkânî el-Bedrü’t-Tâli‘de şöyle der: “Câm’da doğdu, ilimlerle en mükemmel şekilde meşgul oldu ve bütün ilimlerde öne çıktı; sonra sûfî şeyhleriyle sohbet edip bundan büyük pay aldı… Farsça şiirleri vardır ki o dilin ehli onu ezberlemekte birbiriyle yarışır.”

Talebesinin saydığı eserleri

Talebesi Abdülgafûr-ı Lârî, Nefehâtü’l-Üns hâşiyesinin sonunda eserlerini sayar (el-Fevâidü’l-Behiyye’nin nakliyle); bunlar arasında:

• el-Fevâidü’d-Diyâiyye (Kâfiye şerhi)
• Nefehâtü’l-Üns
• Şevâhidü’n-Nübüvve
• Nakdü’n-Nusûs
• Eşi‘atü’l-Leme‘ât
• Fusûsü’l-Hikem Şerhi
• Levâmi‘ (İbnü’l-Fârız’ın Hamriyye şerhi)
• Levâih ve Rubâiyyât şerhi
• ed-Dürretü’l-Fâhira
• Vücûd risalesi
• Hac menâsiki
• Aruz, kafiye ve mûsiki risaleleri
• Mesnevî’nin ilk iki beytinin şerhi (Neynâme)
• Tefsir (Kur’an’ın başı)

Heft Evreng (Yedi Taht)

Yedi mesnevisi Heft Evreng adıyla toplanmıştır: Silsiletü’z-Zeheb, Selâmân u Absâl, Tuhfetü’l-Ahrâr, Subhatü’l-Ebrâr, Yûsuf u Züleyhâ, Leylâ vü Mecnûn ve Hıradnâme-i İskenderî. Bunların yanında üç divanı, Sa‘dî’nin Gülistân’ı tarzında Bahâristân’ı ve mektupları (Münşeât) vardır. Taşköprizâde, Farsça şiirinin bazı öncekilerin şiirine tercih edildiğini ve münşeâtının “inşâ ehli katında son derece güzel ve makbul” olduğunu söyler.

Al-Mufahris’te Câmî

Aşağıdaki rakamlar Al-Mufahris kataloğundandır: Abdurrahman Câmî adına kaydedilmiş ve dünya kütüphanelerinde korunan yazma nüshalar. Başkalarının eserlerine yazdığı hâşiyeler (Abdülgafûr-ı Lârî’nin el-Fevâidü’d-Diyâiyye hâşiyesi gibi) ve Hâtifî, Ahmed-i Câm gibi “Câmî” nisbesini taşıyan başka kişilerin nüshaları sayılmamıştır.

En çok nüshası olan eserleri

Her eserin farklı başlık biçimleri birlikte sayılmıştır. Külliyât, Divan ve Heft Evreng derlemedir; ayrıca sayılan mesnevileri de içerebilir.

En çok nüshayı koruyan kütüphaneler

Her kütüphane tek adla ve bir kez sayılmıştır: Süleymaniye koleksiyonları (Ayasofya, Fatih, Esad Efendi vb.) birlikte, Tahran Üniversitesi Kütüphanesi’nin iki kataloğu tek olarak sayılmış; iki kez kaydedilen nüshalar bir kez sayılmıştır. Kral Faysal Merkezi’nin nüshaları hesaba katılmamıştır, çünkü bunlar başka kütüphanelerdeki nüshaların suretleridir, ayrı yazmalar değildir.

Konulara göre nüshalar

Nüshaların korunduğu ülkeler

Nüshaların üçte ikisinden fazlası İran, Türkiye, Hindistan ve Pakistan’dadır; Farsça şiirin okunduğu ve el-Fevâidü’d-Diyâiyye’nin okutulduğu topraklar.

İstinsah yüzyılı

İstinsah yılı veya yüzyılı kataloglarda belirtilen 10.424 nüshaya dayanır; bunların 7.770’inin kesin yılı vardır.

Dijital nüshalar

2.722 nüshanın (katalogdaki Câmî eserlerinin yaklaşık %15,8’i) dijital görüntüsü vardır ve 1.097 nüsha için doğrudan indirme bağlantısı bulunur. Bu görüntüleri Al-Mufahris Mini Uygulamasından alabilirsiniz.

İstinsah coğrafyası

Aşağıdaki grafik ve harita, istinsah yeri kataloglarda belirtilen ve bugünkü bir ülkeye yerleştirilebilen 704 nüshaya dayanır. Şehirler bugünkü sınırlara göre sayılmıştır: Herat ve Belh Afganistan’a, Buhara ve Semerkant Özbekistan’a, Lahor ve Peşaver Pakistan’a.

İstinsah ülkeleri

En çok nüshanın yazıldığı şehirler

İstinsah şehirlerinin başında Câmî’nin kendi şehri Herat gelir; onu İstanbul ve İsfahan izler. Eserleri dört büyük bölgede çoğaltılmıştır: Horasan ve Mâverâünnehir (Herat, Buhara, Semerkant, Belh), İran (İsfahan, Şiraz, Tahran, Tebriz, Kazvin), Osmanlı toprakları (İstanbul, Edirne, Bursa) ve Hint alt kıtası (Lahor, Haydarâbâd, Delhi, Leknev, Peşaver). Nüshaların çoğu medrese ve tekkelerde yazılmıştır; Herat’taki Celâliyye Medresesi ile Buhara ve Semerkant medreseleri gibi.

Kaynaklar

Bu yazıdaki biyografik bilgiler, aşağıdaki kaynakların hal tercümesi metinlerini bir araya getiren Tarajm (tarajm.com) sitesinden alınmıştır.