Klasik metinlere dayanan her araştırma er ya da geç basit görünen ama çoğu zaman zor olan bir soruya varır: Bu eserin yazma nüshaları nerede? Tek bir eserin nüshaları birkaç ülke ve kıtadaki onlarca kütüphaneye dağılmış olabilir. Esas nüshayı ve karşılaştırma nüshalarını seçecek muhakkik de, bir eserin aidiyetini sınayacak araştırmacı da her şeyden önce mevcut nüshaların eksiksiz bir tablosuna ihtiyaç duyar. Bu yazıda bir yazmaya ulaşmanın klasik yolunu adım adım ele alıyor, ardından Al-Mufahris'in bu yolu nasıl kısalttığını gösteriyoruz.
1. Aramadan önce: eseri ve müellifini iyi tanıyın
Başarısız aramaların çoğu aynı noktadan başlar: eser adı veya müellif, katalogcunun kaydetmediği bir biçimde aranır. Bir eser birden fazla adla bilinebilir (müellifin verdiği ad, meşhur adı ya da katalogcunun nüshanın başından türettiği ad); müellif de künyesi, lakabı, nisbesi veya şöhretiyle kaydedilmiş olabilir. Aramadan önce şunları toplayın:
- eser adının farklı biçimleri ve alternatif adları;
- müellif adının farklı biçimleri ve vefat tarihi; adaşları ayırt etmenin anahtarı budur;
- metnin başı (besmele ve hutbeden sonraki ilk ifadeler); başlıksız ya da yanlış başlıkla kaydedilmiş nüshaları tanımada çok yararlıdır.
Bu bilgilerin kaynağı büyük bibliyografyalar ve terâcim eserleridir: Kâtib Çelebi'nin Keşfü'z-zunûn'u, Brockelmann'ın Geschichte der arabischen Litteratur'u (GAL), Fuat Sezgin'in Geschichte des arabischen Schrifttums'u (GAS) ve Şiî mirası için Âgâ Büzürg-i Tahrânî'nin ez-Zerîa ilâ tesânîfi'ş-Şîa'sı. Brockelmann ve Sezgin eseri tanıtmakla kalmaz, bilinen nüshalarının bir kısmını kütüphane ve numarasıyla da verir; böylece ilk ipuçlarını sağlar.
2. Kütüphanelerin basılı katalogları
Sonraki adım, her kütüphanenin kendi koleksiyonu için yayımladığı basılı kataloglardır. Bunlar genellikle bir nüshanın en zengin tavsifini verir: eser adı ve müellif, baş ve son, müstensih ve istinsah tarihi, yazı türü, varak ve satır sayısı, ölçüler, temellük kayıtları ve notlar, bazen de katalogcunun nüshanın önemine dair değerlendirmesi.
Ancak bu katalogların bilinen güçlükleri vardır:
- Dağınıklık: tek bir eser için yüzlerce kütüphanenin kataloğunu tek tek taramak gerekir;
- Erişim: pek çok katalog nadirdir, az sayıda basılmıştır ya da yalnızca ihtisas kütüphanelerinde bulunur;
- Türdeşlik eksikliği: tavsif yöntemleri, katalog dili ve katalogcuların titizliği farklıdır; eski kataloglarda zaman zaman aidiyet hataları görülür;
- Eksiklik: bazı koleksiyonların hâlâ basılı kataloğu yoktur ya da yalnızca bir kısmı kataloglanmıştır.
3. Toplu kataloglar
Dağınıklığı aşmak için araştırmacılar, birçok kataloğun bilgisini tek yerde toplayan toplu kataloglar hazırlamıştır. Öne çıkan örnekler:
- Mustafa Derâyetî'nin İran kütüphanelerindeki yazmaları eser adlarına göre toplayan DENA (12 cilt) ve FENHA (Fihristgân-ı nüshahâ-yı hattî-yi Îrân, 45 cilt) adlı çalışmaları;
- Ahmed Münzevî'nin birçok kütüphanedeki Farsça yazmaları kapsayan Fihrist-i nüshahâ-yı hattî-yi Fârsî'si;
- Amman'daki Âlü'l-Beyt Vakfı'nın konu ve esere göre düzenlenmiş projesi el-Fihrisü'ş-şâmil li't-türâsi'l-Arabiyyi'l-İslâmiyyi'l-mahtût;
- Türkiye'deki yazmaların toplu kataloğu Türkiye Yazmaları Toplu Kataloğu (TÜYATOK);
- ve bir üst düzeyde, dünyadaki yazma koleksiyonlarını ve kataloglarını tanıtan World Survey of Islamic Manuscripts (el-Furkân Vakfı, ed. Geoffrey Roper) gibi kataloglar kataloğu.
Toplu kataloglar büyük bir adımdır, ancak bilgiyi genellikle özetler: kütüphane, numara ve birkaç temel veri. Ayrıntı için yine her kütüphanenin kendi kataloğuna dönmek gerekir; basılı oldukları için de yeni koleksiyonlar eklendikçe güncellenmezler.
4. Çevrimiçi kataloglar
Dijitalleşme yeni bir dönem açtı. Çevrimiçi kataloglar iki grupta ele alınabilir:
- Tek bir kütüphanenin çevrimiçi kataloğu: büyük kütüphanelerin çoğu yazma kataloglarını internet sitelerinde yayımlamış, bazıları görüntüleri de erişime açmıştır.
- Toplayıcı portallar: birkaç kütüphaneyi ya da bir ülkenin kütüphanelerini tek aramada sunan platformlar; örneğin İngiltere kütüphanelerindeki yazmalar için Fihrist, Türkiye kütüphaneleri için Türkiye Yazma Eserler Kurumu portalı ve koruma projelerinde dijitalleştirilen yazmaları sunan vHMML Reading Room.
Bu araçlar aramayı hızlandırdı; ama her birinin kendi dili, arayüzü, transkripsiyon sistemi ve arama kuralları vardır. Araştırmacı aynı soruyu onlarca ayrı sistemde, farklı imlalarla tekrarlamak ve sonuçları elle bir araya getirmek zorunda kalır.
5. Yöntemle ilgili birkaç öneri
- İmlayı çeşitlendirin: ye/elif-i maksûre, he/te-i merbûta, hemzeler ve Farsça-Arapça harf biçimleri kataloglarda tutarlı kaydedilmez; her biçimi deneyin.
- Metnin başıyla arayın: başlığı düşmüş ya da yanlış kaydedilmiş nüshalar çoğu zaman yalnızca başlangıçlarından tanınır.
- Alanları birleştirin: yalnızca eser adı çok sonuç getirir; müellif, istinsah tarihi veya ülkeyle birleştirmek sonuçları daraltır.
- Tam künye kaydedin: kütüphane, şehir ve nüsha numarası; böylece görüntü talebi veya atıf kolaylaşır.
- Daima görüntüye dönün: hiçbir katalog yazmanın kendisini görmenin yerini tutmaz; tarihi, aidiyeti ve nüshanın tamlığını görüntüyle doğrulayın.
6. Bu yolun gizli maliyeti: zaman
Bu adımlar bir araya getirildiğinde, nüshaları bulmanın neden haftalar, hatta aylar sürebildiği anlaşılır: bibliyografyalara başvurmak, dağınık basılı katalogları taramak, toplu kataloglarla karşılaştırmak, çevrimiçi sistemlerde farklı imlalarla aramayı tekrarlamak ve sonunda nüshanın görüntüsüne ulaşmanın bir yolunu bulmak. Bu zamanın büyük kısmı araştırmaya değil, tekrarlayan işlere gider.
7. Al-Mufahris: yolu kısaltmak
Al-Mufahris tam da bu sorun için kuruldu. Büyük kütüphanelerin katalogları, basılı kataloglar ve dijital kaynaklar tek bir veritabanında toplandı: farklı ülkelerin kütüphanelerinden iki milyonu aşkın bibliyografik kayıt, tek bir aramayla erişilebilir durumda.
- Üç arama yolu: kayıt kimliğiyle, tüm alanlarda tek bir kelimeyle ya da belirli alanlarda gelişmiş arama;
- Kütüphane veya ülkeyle sınırlama: yalnızca bir kütüphanenin ya da bir ülkenin nüshalarını istiyorsanız sonuçları tek seçimle daraltın;
- 21 alanda gelişmiş arama: eser adı, müellif, müstensih, istinsah tarihi ve yeri, metnin başı ve sonu, ketebe kaydı, semâ kayıtları, temellük kayıtları ve mühürler; belirli kelimeleri hariç tutma imkânıyla;
- İmla birliği: Arapça ve Farsça imla farkları aramada aynı kabul edilir; her biçimi ayrı ayrı denemeniz gerekmez.
Kayıttan yazma dosyasına
Her sonuç, 57'ye kadar tavsif alanı içeren düzenli bir kayıt kartında gösterilir: bibliyografik bilgiler ve telif, fizikî tavsif, istinsah, metnin başı ve sonu, semâ ve temellük kayıtları, bulunduğu kütüphane. 600 binden fazla kayıt yazmanın dosyasına veya görüntülerine bağlıdır: dosya size Telegram'dan gönderilir, kütüphanenin sitesindeki nüsha sayfasına gidersiniz ya da onu Al-Mufahris arşivinden talep edersiniz.
Nüsha listesinden tahkik raporuna
Nüshayı bulmak işin sonu değildir. Al-Mufahris'te nüshaları Kaydedilenler'de saklayabilir, bir eser için tahkik projesi oluşturabilir, nüshaları tercih ölçütlerine (müellife yakınlık, tevsik, metnin sağlamlığı, tavsif değeri) göre tartabilir, esas nüshayı seçebilir ve sonuçları Excel'e aktarabilirsiniz.
8. İlmî bir hatırlatma
Al-Mufahris bir bulma aracıdır; asıl kataloğun ya da yazmanın kendisinin yerini tutmaz. Veriler yayımlanmış kataloglardan derlenmiştir ve o katalogların hatalarını taşıyabilir. Önemli her nüshayı asıl kataloğu ve görüntüsüyle doğrulayın; bir hata görürseniz kayıt kartındaki "Hata bildir" düğmesiyle bize haber verin ki veriler herkes için daha doğru olsun.
Al-Mufahris Telegram içinde çalışır: kurulum ya da ayrı kayıt gerekmez ve temel kullanım ücretsizdir.
