İbn Sînâ (Şeyhü’r-Reis): hayatı, eserleri ve dünya kütüphanelerindeki yazmaları

Ebû Ali el-Hüseyin b. Abdullah b. Sînâ, aslen Belhli, Buharalı; lakabı Şerefü’l-Mülk — 370–428 h. / 980–1037 m. Filozof, hekim ve çok yönlü bir âlim; Latincede Avicenna.

Bu videoda

Bu makalenin iki dakikalık özeti: İbn Sînâ’nın Buhara’dan Hemedan ve İsfahan’a yolculuğu, en çok çoğaltılan eserleri, nüshalarını koruyan ülkeler ve kütüphaneler ve nüshaların istinsah edildiği yerler.

Bu yazıda eserleri Al-Mufahris kataloğundaki kayıtların büyük bir kısmını oluşturan bir şahsiyete bakıyoruz: Şeyhü’r-Reis İbn Sînâ. Hayatını, en tanınmış eserlerini, bunların yazma kataloglarındaki yerini ve istinsah coğrafyasını ele alıyoruz.

Adı ve nesebi

Tam adı Ebû Ali el-Hüseyin b. Abdullah b. el-Hasen b. Ali b. Sînâ’dır; aslen Belhli, sonra Buharalı; lakabı Şerefü’l-Mülk, şöhreti Şeyhü’r-Reis’tir. Hekim, filozof ve çok yönlü bir âlim olup Latin kaynaklarında Avicenna diye anılır.

Belhli olan babası Buhara’ya göçmüş ve Harmeysen adlı büyük bir köyün idaresine getirilmişti; İbn Sînâ orada doğdu, aile daha sonra şehre taşındı. İlimlerle meşgul oldu ve bilgisi, zekâsı ve eserleriyle çağının nadiresi oldu. Sâmânî devletinin karışık döneminde Buhara’dan ayrıldı, Horasan, Rey ve Hemedan’da dolaştı; Hemedan’da vezir oldu, ardından İsfahan’a geçip eserlerinin çoğunu orada yazdı ve ömrünün sonunda döndüğü Hemedan’da vefat etti.

İlmî hayatı

Kronoloji

1. 370 h. / 980 m.Buhara yakınlarında bir köyde doğdu; babası Belhliydi.
2. y. 380 h.Kur’an, edebiyat, hesap, hendese ve cebri öğrendi; ardından Ebû Abdullah en-Nâtilî’den İsagoci, mantık, Öklid ve Mecistî okudu.
3. y. 385 h.Tıbba yöneldi ve o kadar ilerledi ki on altı yaşlarında büyük hekimler ondan ders aldı.
4. y. 387 h.Sâmânî emîri Nûh b. Mansûr’u tedavi edip iyileştirdi; onun kütüphanesine girerek büyük fayda sağladı.
5. y. 390 h.On sekiz yaşını doldurmadan ilimleri tamamladı ve el-Mecmû‘u yazdı; babası bu sıralarda vefat etti.
6. 392 h. sonrasıBuhara’dan Gürgenç’e (Hârizm), ardından Nesâ, Ebîverd, Tûs, Dihistan ve Cürcân’a gitti; orada el-Evsat’ı yazdı ve öğrencisi Ebû Ubeyd el-Cûzcânî ona katıldı.
7. y. 405 h.Rey ve Kazvin’e, sonra Hemedan’a geçti ve Şemsüddevle’nin veziri oldu; askerler ayaklanıp evini yağmaladı ve onu hapsetti, sonra serbest bırakıldı.
8. y. 414 h.Şemsüddevle’nin ölümünden sonra İsfahan’da Kâkûyî Alâüddevle’nin yanına gitti ve eserlerinin çoğunu orada yazdı.
9. 428 h. / 1037 m.Alâüddevle ile Hemedan’a dönerken yolda hastalandı; Ramazan’da (Şâban da denir) bir cuma günü orada vefat etti ve oraya defnedildi.

Hocaları ve öğrencileri

Yolculukları ve ilimleri

Buhara’dan sonra Hârizm, Horasan, Cürcân, Rey, Kazvin, Hemedan ve İsfahan arasında dolaştı; bazen ders verip eser yazdı, bazen vezirlik yaptı, bazen hapsedilip takip edildi. Bu yolculuklar tıp, mantık, tabiiyyât, ilâhiyyât, matematik, mûsikî ve dili kuşatan nadir bir genişlik doğurdu.

Cûzcânî onun öğrenme yolunu şöyle anlatır: hiçbir geceyi tamamen uyuyarak geçirmez, gündüzünü yalnızca okumaya ayırırdı; bir mesele ona zor gelince abdest alır, câmiye gider, namaz kılar ve düğümün çözülmesi için dua ederdi. Bu yüzden, hal tercümesini yazanlara göre, Fârâbî’den sonra Müslüman filozofların başı oldu.

Yeri ve eserleri

Kaynaklara göre eserlerinin sayısı

Farklılık küçük risalelerin ve muhtasarların sayılıp sayılmamasından, urcûzeler, şerhler ve kaybolmuş risalelerin eklenip eklenmemesinden kaynaklanır. İbn Kutluboğa şöyle der: “Çeşitli ilimlerde uzun, kısa ve risale olarak yüze yakın eser yazdı.”

En tanınmış eserleri

• el-Kânûn fi’t-Tıb
• eş-Şifâ
• el-İşârât ve’t-Tenbîhât
• en-Necât
• Uyûnü’l-Hikme
• Dânişnâme-i Alâî
• el-Mebde’ ve’l-Meâd
• Esbâbü Hudûsi’l-Hurûf
• el-Hikmetü’l-Arşiyye
• Hay b. Yakzân Risâlesi
• Risâletü’t-Tayr
• el-Urcûze fi’t-Tıb
• el-Edviyetü’l-Kalbiyye

Zehebî şöyle der: “O, İslam filozoflarının başıdır; Fârâbî’den sonra onun gibisi gelmedi.” İbn Hallikân onu “tıp, mantık, tabiiyyât ve ilâhiyyâtta eserler sahibi reis filozof” diye anar. Kânûn, Avrupa okullarında altı yüzyıl boyunca tıp öğretiminde dayanılan kitap oldu ve Avrupa dillerine çevrildi.

Şiiri ve tesiri

Felsefî şiir de yazdı; en tanınmışı nefis üzerine Ayniyye kasidesidir ve şöyle başlar:

هَبَطَتْ إِلَيْكَ مِنَ المَحَلِّ الأَرْفَعِ · وَرْقاءُ ذاتُ تَعَزُّزٍ وَتَمَنُّعِ

“En yüce makamdan sana indi, izzetli ve çekingen bir güvercin.”

İnsanlar onu şerh etmeye düşkün olmuştur; on altı beyittir. Tıp ve mantık üzerine birer urcûzesi de vardır; Alâüddevle’nin emriyle Farsça Dânişnâme-i Alâî’yi yazdı. Tesiri ölümünden sonra yüzyıllarca sürdü; öyle ki Fîrûzâbâdî’nin el-Bülga’sına göre Sultan Muhammed b. el-Muzaffer 573 h.’de tabutunu çıkarıp yaktırdı; bu, onun etrafındaki tartışmanın ne kadar sürdüğünü gösterir.

Al-Mufahris’te İbn Sînâ

Aşağıdaki rakamlar Al-Mufahris kataloğundandır: İbn Sînâ adına kaydedilmiş ve dünya kütüphanelerinde korunan yazma nüshalar.

En çok nüshası olan eserleri

En çok nüshayı koruyan kütüphaneler

Konulara göre nüshalar

Nüshaların korunduğu ülkeler

Korunduğu ülke, istinsah edildiği ülke değildir: nüshalar İran, Türkiye ve Irak’ta yoğunlaşır, çünkü bu nüshanın bugün nerede durduğunu gösterir, nerede yazıldığını değil.

İstinsah yüzyılı (tarihli nüshalar)

Bu grafik, istinsah tarihi kataloglarda belirtilen nüshalara dayanır.

Dijital nüshalar

1.109 nüshanın (katalogdaki İbn Sînâ eserlerinin yaklaşık %12,8’i) dijital görüntüsü vardır ve 632 nüsha için doğrudan indirme bağlantısı bulunur. Bu görüntüleri Al-Mufahris Mini Uygulamasından alabilirsiniz.

İstinsah coğrafyası

Aşağıdaki grafik ve harita, istinsah yeri kataloglarda belirtilen nüshalara dayanır ve İbn Sînâ eserlerinin nerelerde istinsah edildiğine dair bir tablo sunar.

İstinsah ülkeleri

En çok nüshanın yazıldığı şehirler

İran hem istinsahta hem korumada öndedir; Türkiye, Irak ve Hindistan ise korumada istinsahtan daha üst sıradadır. İstinsah yerlerinin çoğu ilmî ve vakıf medreseleridir: İsfahan’da Cedde ve Molla Abdullah medreseleri, Meşhed’de Sâlihiyye, Bağdat’ta Müstansıriyye ve Nizâmiye, Kum’da Ma‘sûme medresesi; bu da istinsahın eğitim ve vakıf ortamında yapıldığını gösterir.

Kaynaklar

Bu yazıdaki biyografik bilgiler, aşağıdaki kaynakların hal tercümesi metinlerini bir araya getiren Tarajm (tarajm.com) sitesinden alınmıştır.