Celâleddin es-Suyûtî: hayatı, eserleri ve dünya kütüphanelerindeki yazmaları

Abdurrahman b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî el-Esyûtî, Şâfiî; lakabı Celâleddin, künyesi Ebü’l-Fazl — 849–911 h. / 1445–1505 m. Hadis hâfızı, müfessir, tarihçi ve edip.

Bu yazıda İslam tarihinin en velûd müelliflerinden birini ele alıyoruz; eserleri Al-Mufahris kataloğunda 23 binden fazla nüshaya karşılık gelir: Celâleddin es-Suyûtî. Hayatını, en tanınmış eserlerini, bunların yazma kataloglarındaki yerini ve istinsah coğrafyasını inceliyoruz.

Adı ve nesebi

Tam adı Abdurrahman b. Ebî Bekr b. Muhammed b. Sâbıkuddin Bekr b. Osman b. Muhammed b. Hıdır b. Eyyûb b. Muhammed b. Şeyh Hemmâmeddin’dir; Hudayrî, aslen Esyûtlu, Mısırlı ve Şâfiî; lakabı Celâleddin, künyesi Ebü’l-Fazl’dır.

Suyûtî babasından naklen, uzak atasının Acem veya doğulu olduğunu söyler; bu yüzden Hudayriyye’nin Bağdat’ta olduğu kabul edilmiştir. Esyût ise ailenin asıl yurdu olup nisbesi buradandır.

İlmî hayatı

Hayat çizelgesi

1. 849 h. / 1445Recep ayının başında, pazar gecesi akşamdan sonra Kahire’de doğdu.
2. 855 h.Beş yaşındayken babası öldü; yetim büyüdü ve vasisi Kemâleddin İbnü’l-Hümâm oldu.
3. 864 h.Sekiz yaşından önce Kur’an’ı, ardından Umdetü’l-Ahkâm’ı, Nevevî’nin Minhâc’ını ve İbn Mâlik’in Elfiyye’sini ezberledikten sonra ilme başladı.
4. 869 h.Hacca gitti ve zemzem suyu içti.
5. 911 h. / 1505Cemâziyelevvel’in 9’unda (bir rivayete göre 19’unda) perşembe günü Kahire’de vefat etti; cenaze namazı Efârikî Camii’nde kılındı ve Karâfe kapısının doğusuna defnedildi.

Hocaları

Seyahatleri ve ilmî derinliği

Şam, Hicaz, Yemen, Hindistan, Mağrib ve Tekrûr’a (Batı Afrika) seyahat etti; kendi yazdığı hal tercümesinde yedi ilimde “derinleşme nasip olduğunu” söyler:

• Tefsir
• Hadis
• Fıkıh
• Nahiv
• Meânî
• Beyân
• Bedî‘

Bunların altında usûl-i fıkıh, cedel ve sarf, sonra inşâ ve ferâiz, ardından kıraat ve en son tıbbı sayar; ictihad mertebesine ulaştığını da iddia etmiştir. Bir âlim şöyle demiştir: “Sehâvî hadisin illetlerini bilmekte, Dîmî ricâl isimlerinde, Suyûtî ise metin ezberinde eşsizdi.”

Yeri ve eserleri

Kaynaklara göre eser sayısı

Rakamların farklı olması, bazılarının küçük risaleleri ve muhtasarları, bazılarının da müellifin vazgeçtiği eserleri saymasından kaynaklanır.

En tanınmış eserlerinden bazıları

• el-İtkân fî Ulûmi’l-Kur’ân
• ed-Dürrü’l-Mensûr
• Tefsîrü’l-Celâleyn (Mahallî ile)
• el-Câmi‘u’s-Sağîr
• Cem‘u’l-Cevâmi‘
• Hem‘u’l-Hevâmi‘
• el-Behcetü’l-Marziyye
• Hüsnü’l-Muhâdara
• Târîhu’l-Hulefâ
• Buğyetü’l-Vu‘ât
• Tabakâtü’l-Huffâz
• Tenvîrü’l-Havâlik
• el-Eşbâh ve’n-Nezâir

Şevkânî el-Bedrü’t-Tâli‘de onun için şöyle der: “Büyük imam, birçok eser sahibi… bütün ilimlerde öne çıktı, akranlarını geçti… çeşitli ilimlerdeki eserleri makbuldür ve gündüzün yayılışı gibi ülkelere yayılmıştır.”

Talebeleri

Kendisinden pek çok kişi ders aldı; aralarında Ahmed b. eş-Şems es-Serrâc, Muhammed b. Sâlim et-Tablâvî, Kâsım b. Ömer ez-Zevâbî, Abdülkâdir b. Hüseyin el-Muhyevî ve Abdülkâdir b. Muhammed eş-Şâzelî vardır; en meşhurları Şemseddin ed-Dâvûdî ile Muhammed b. Muhammed el-Uceymî’dir.

Yaklaşık altmış iki yıl yaşadı ve bu ömrü ilim tahsili, telif, fetva ve tedrisle geçirdi; biyografi yazarlarının ittifakıyla çağının en çok eser veren ve en çok okunan âlimlerinden biri oldu.

Al-Mufahris’te Suyûtî

Aşağıdaki rakamlar Al-Mufahris kataloğundandır: Suyûtî adına kaydedilmiş ve dünya kütüphanelerinde korunan yazma nüshalar. Bunlara ek olarak, Celâleddin el-Mahallî ile birlikte yazdığı Tefsîrü’l-Celâleyn’in ayrıca sayılan yaklaşık 700 nüshası vardır.

En çok nüshası olan eserleri

En çok nüshayı koruyan kütüphaneler

Her kütüphane tek adla ve bir kez sayılmıştır: Mısır Millî Kütüphanesi (Dâru’l-Kütüb), Millî Kütüphane ve Arşiv ile eski Hidiv Kütüphanesi aynı kurumdur; Esad Kütüphanesi de Zâhiriyye’dir. Dâru’l-Kütüb kataloglarında iki kez kaydedilmiş nüshalar bir kez sayılmıştır. Kral Faysal Merkezi’nin nüshaları hesaba katılmamıştır, çünkü bunlar bu kütüphanelerdeki nüshaların suretleridir, ayrı yazmalar değildir.

Konulara göre nüshalar

Nüshaların korunduğu ülkeler

Korunduğu ülke, istinsah edildiği ülke değildir: nüshalar Türkiye, Suudi Arabistan ve Mısır’da yoğunlaşır, çünkü bu nüshanın bugün nerede durduğunu gösterir, nerede yazıldığını değil.

İstinsah yüzyılı (tarihli nüshalar)

Bu grafik, istinsah tarihi kataloglarda belirtilen nüshalara dayanır. 9. yüzyıl nüshaları Suyûtî’nin sağlığında yazılmıştır.

Dijital nüshalar

3.782 nüshanın (katalogdaki Suyûtî eserlerinin yaklaşık %16,2’ü) dijital görüntüsü vardır ve 778 nüsha için doğrudan indirme bağlantısı bulunur. Bu görüntüleri Al-Mufahris Mini Uygulamasından alabilirsiniz.

İstinsah coğrafyası

Aşağıdaki grafik ve harita, istinsah yeri kataloglarda belirtilen nüshalara dayanır ve Suyûtî eserlerinin nerelerde istinsah edildiğine dair bir tablo sunar.

İstinsah ülkeleri

En çok nüshanın yazıldığı şehirler

İstinsahta İran, Mısır ve Türkiye öndedir; korumada ise Türkiye, Suudi Arabistan ve Mısır. İstinsah yerlerinin çoğu ilmî ve vakıf medreseleridir: Bârfürûş’ta (Bâbil) Hacı İbrâhim Medresesi, İstanbul’da Südlüce Medresesi, Şam’da Kâsımiyye, Kum’da Feyziyye; bu da istinsahın eğitim ve vakıf ortamında yapıldığını gösterir.

Kaynaklar

Bu yazıdaki biyografik bilgiler, aşağıdaki kaynakların hal tercümesi metinlerini bir araya getiren Tarajm (tarajm.com) sitesinden alınmıştır.