عبدالرحمن بن ابی‌بکر بن محمد خُضَیری اسیوطی، شافعی، ملقب به جلال‌الدین و مکنّی به ابوالفضل — ۸۴۹–۹۱۱ ق / ۱۴۴۵–۱۵۰۵ م. حافظ، مفسر، محدث، مورخ و ادیب.
در این نوشته به یکی از پرکارترین مؤلفان تاریخ اسلام می‌پردازیم که آثارش بیش از ۲۳ هزار نسخه از فهرست المفهرس را به خود اختصاص داده است: جلال‌الدین سیوطی. زندگی‌نامه، مشهورترین آثار، حضور آن‌ها در فهرست‌های نسخ خطی و سپس جغرافیای کتابتشان را مرور می‌کنیم.
نام و نسب
او عبدالرحمن بن ابی‌بکر بن محمد بن سابق‌الدین بکر بن عثمان بن محمد بن خضر بن ایوب بن محمد بن شیخ همام‌الدین است؛ خُضَیری، اسیوطی‌الاصل، مصری و شافعی، ملقب به جلال‌الدین و مکنّی به ابوالفضل.
سیوطی از قول پدرش آورده است که نیای دورش عجم یا از مشرق بوده و از همین رو گفته‌اند «خضیریه» در بغداد است. اما اسیوط موطن اصلی خاندان بود و نسبت او از آنجاست.
زندگی علمی
گاه‌شمار زندگی
- ۸۴۹ ق / ۱۴۴۵ مشب یکشنبه، آغاز رجب، پس از نماز مغرب در قاهره به دنیا آمد.
- ۸۵۵ قپدرش درگذشت و او در پنج‌سالگی یتیم شد؛ کمال‌الدین بن همام وصی او شد.
- ۸۶۴ قپس از حفظ قرآن پیش از هشت‌سالگی و حفظ «عمدة الأحکام»، «منهاج» نووی و «الفیهٔ» ابن مالک، به تحصیل علم روی آورد.
- ۸۶۹ قبه حج رفت و از آب زمزم نوشید.
- ۹۱۱ ق / ۱۵۰۵ مروز پنجشنبه نهم (و به قولی نوزدهم) جمادی‌الاولی در قاهره درگذشت؛ بر او در جامع افاریقی نماز گزاردند و در شرق باب القرافه به خاک سپرده شد.
استادانش
| استاد | مدت / دانش |
|---|---|
| محیی‌الدین کافیجی | ۱۴ سال ملازمش بود: تفسیر، اصول، عربیت و معانی |
| تقی‌الدین شبلی حنفی | ۴ سال: حدیث و عربیت |
| علم‌الدین بلقینی | فقه؛ به او اجازهٔ تدریس و فتوا داد |
| شرف‌الدین مناوی | از استادانش در حدیث |
| شهاب شارمساحی | علم فرائض (ارث) |
سفرها و تبحّر علمی
به شام، حجاز، یمن، هند، مغرب و تکرور (غرب آفریقا) سفر کرد و در شرح حالی که برای خود نوشته، می‌گوید که در هفت دانش «تبحّر» یافته است:
- تفسیر
- حدیث
- فقه
- نحو
- معانی
- بیان
- بدیع
پس از این‌ها، اصول فقه، جدل و صرف، سپس انشا و فرائض، آنگاه قرائات و در پایان طب را برمی‌شمارد؛ و ادعای رسیدن به مرتبهٔ اجتهاد کرده است. یکی از فاضلان گفته است: «سخاوی در شناخت علل حدیث یگانه بود، دیمی در اسماء رجال و سیوطی در حفظ متن».
جایگاه و آثار
شمار آثارش در منابع
| گوینده | شمار |
|---|---|
| خود سیوطی | ۳۰۰ کتاب |
| شاگردش داوودی مالکی | بیش از ۵۰۰ |
| ابن ایاس (رویدادهای ۹۱۱ ق) | ۶۰۰ |
| درة الحجال | حدود ۶۰۰ |
| التاج المکلّل | نزدیک به هزار |
اختلاف این اعداد از آنجاست که برخی رساله‌های کوچک و مختصرها را هم شمرده‌اند و برخی آثاری را که خود مؤلف از آن‌ها برگشته است.
مشهورترین آثارش
- الإتقان فی علوم القرآن
- الدر المنثور
- تفسیر الجلالین (با محلی)
- الجامع الصغیر
- جمع الجوامع
- همع الهوامع
- البهجة المرضیة
- حسن المحاضرة
- تاریخ الخلفاء
- بغیة الوعاة
- طبقات الحفاظ
- تنویر الحوالک
- الأشباه والنظائر
شوکانی در «البدر الطالع» دربارهٔ او می‌گوید: «امام بزرگ، صاحب تصنیفات… در همهٔ فنون سرآمد شد و بر هم‌گنان پیشی گرفت… و تصنیفاتش در فنون مختلف مقبول است و چون روز در سرزمین‌ها گسترده شده است.»
شاگردانش
گروهی از او دانش آموختند، از جمله احمد بن شمس سراج، محمد بن سالم طبلاوی، قاسم بن عمر زوابی، عبدالقادر بن حسین محیوی و عبدالقادر بن محمد شاذلی؛ و از نامدارترینشان شمس‌الدین داوودی و محمد بن محمد عجیمی.
او حدود شصت و دو سال زیست و آن را یکسره به دانش گذراند؛ در آموختن، نوشتن، فتوا دادن و درس گفتن؛ تا آنجا که به اتفاق شرح‌حال‌نویسانش از پرکارترین و پرخواننده‌ترین عالمان روزگار خود شد.
سیوطی در المفهرس
آمار زیر از فهرست المفهرس است: نسخه‌های خطی‌ای که به نام سیوطی ثبت شده‌اند و در کتابخانه‌های جهان نگهداری می‌شوند. افزون بر این‌ها، حدود ۷۰۰ نسخه از «تفسیر الجلالین» هست که سیوطی آن را همراه با جلال‌الدین محلی نوشت و جداگانه شمرده شده است.
پرنسخه‌ترین آثارش
کتابخانه‌هایی که بیشترین نسخه را دارند
هر کتابخانه یک بار و با یک نام شمرده شده است: دارالکتب مصر همان دارالکتب و الوثائق القومیه و «کتابخانهٔ خدیویه» است، و کتابخانهٔ اسد همان ظاهریه است. نسخه‌هایی که در فهرست‌های دارالکتب دو بار ثبت شده بودند یک بار شمرده شده‌اند. نسخه‌های مرکز ملک فیصل هم کنار گذاشته شده‌اند، چون تصویر نسخه‌های همین کتابخانه‌هاست، نه نسخهٔ جداگانه.
موضوع نسخه‌ها
کشورهای نگهداری
کشور نگهداری با کشور کتابت یکی نیست: نگهداری در ترکیه، عربستان و مصر متمرکز است، چون نشان می‌دهد نسخه امروز کجاست، نه کجا نوشته شده است.
زبان
خط
سدهٔ کتابت (در نسخه‌های تاریخ‌دار)
این نمودار بر پایهٔ نسخه‌هایی است که تاریخ کتابتشان در فهرست آمده است. نسخه‌های سدهٔ نهم در زمان حیات خود سیوطی نوشته شده‌اند.
نسخه‌های دیجیتال
۳٬۷۸۲ نسخه (حدود ۱۶٫۲٪ از آثار سیوطی در فهرست) تصویر دیجیتال دارند و برای ۷۷۸ نسخه لینک دانلود مستقیم هست. این تصاویر را می‌توانید از درون مینی‌اپ المفهرس دریافت کنید.
جغرافیای کتابت
نمودار و نقشهٔ زیر بر پایهٔ نسخه‌هایی است که مکان کتابتشان در فهرست‌ها آمده است و تصویری از جغرافیای کتابت آثار سیوطی به دست می‌دهد.
کشور کتابت
شهرهایی که بیشترین نسخه در آن‌ها نوشته شده
ایران، مصر و ترکیه در کتابت پیشتازند، اما در نگهداری ترکیه، عربستان و مصر جلوترند. بسیاری از مکان‌های کتابت مدرسه‌های علمی و وقفی‌اند، مانند «مدرسهٔ حاجی ابراهیم» در بارفروش (بابل)، «مدرسهٔ سودلجه» در استانبول، «مدرسهٔ قاسمیه» در دمشق و «مدرسهٔ فیضیه» در قم؛ یعنی کتابت در فضایی آموزشی و وقفی جریان داشته است.
منابع
اطلاعات زندگی‌نامه‌ای این نوشته از پایگاه تراجم (tarajm.com) گرفته شده است که متن زندگی‌نامه‌ها را از منابع زیر گرد آورده است.
| منبع | جای مطلب |
|---|---|
| الضوء اللامع — سخاوی | ۴/۶۵ |
| الکواکب السائرة — غزی | ۲/۱۲ |
| حسن المحاضرة — سیوطی (شرح حال خودش) | ۱/۳۳۵–۳۴۴ |
| درة الحجال — ابن قاضی | مدخل «سیوطی» |
| النور السافر — عیدروس | مدخل «سیوطی» |
| البدر الطالع — شوکانی | شرح حال سیوطی |
| التاج المکلّل — صدیق حسن خان | شرح حال سیوطی |
| الاعلام — زرکلی | مدخل «سیوطی» |
| معجم حفاظ القرآن عبر التاریخ | مدخل «سیوطی» |
