عبدالرحمن جامی: زندگی، آثار و نسخه‌های خطی او در کتابخانه‌های جهان

نورالدین ابوالبرکات عبدالرحمن بن احمد بن محمد جامی، حنفی و نقشبندی — ۸۱۷–۸۹۸ ق / ۱۴۱۴–۱۴۹۲ م. شاعر، عارف، نحوی و نویسنده؛ معروف به «ملا جامی».

در این نوشته به جامی می‌پردازیم، شاعر و عارف هرات در روزگار تیموریان، که آثارش بیش از ۱۷ هزار نسخه از فهرست المفهرس را به خود اختصاص داده است: از شرح نحوی‌اش بر «کافیه» که قرن‌ها در مدرسه‌ها خوانده می‌شد تا مثنوی‌های «هفت اورنگ». زندگی‌نامه، آثار، حضورشان در فهرست‌های نسخ خطی و جغرافیای کتابتشان را مرور می‌کنیم.

نام و نسب

او نورالدین ابوالبرکات عبدالرحمن بن نظام‌الدین احمد بن محمد جامی است؛ در فقه حنفی و در طریقت نقشبندی. در عثمانی و شبه‌قاره او را «ملا جامی» یا «منلا جامی» می‌خواندند و شرحش بر «کافیه» را هم به نام خودش «جامی» می‌گفتند.

به گزارش «رشحات عین الحیات» فخرالدین علی صفی (به نقل «الفوائد البهیة» لکنوی)، پدرش شمس‌الدین احمد از عالمان و پرهیزگاران نامدار بود و از اصفهان، وطن خاندان، بر اثر پیشامدهای روزگار به جام آمد؛ سپس به هرات رفت و در مدرسهٔ نظامیه ساکن شد و عبدالرحمن در کودکی همراه او بود.

زندگی علمی

گاه‌شمار زندگی

1. ۸۱۷ ق / ۱۴۱۴ م۲۳ شعبان در جام خراسان به دنیا آمد.
2. کودکیهمراه پدر به هرات رفت و در مدرسهٔ نظامیه در درس مولانا جنید اصولی نشست؛ طلاب «شرح المفتاح» می‌خواندند و او با آنکه کودک بود، آن را می‌فهمید.
3. جوانینزد خواجه علی سمرقندی، شاگرد میرسیدشریف جرجانی، و مولانا شهاب‌الدین محمد جاجرمی، شاگرد تفتازانی، درس خواند و در علوم عقلی و نقلی چیره شد.
4. سمرقندبه سمرقند رفت و در درس قاضی‌زادهٔ رومی، شارح «ملخص» چغمینی در هیئت، نشست؛ با او بحث می‌کرد و بر شرحش اصلاحاتی گذاشت.
5. پس از آنبه خراسان بازگشت و راه تصوف را برگزید: از سعدالدین کاشغری تلقین ذکر گرفت (از نظام‌الدین خاموش، از علاءالدین عطار، از بهاءالدین نقشبند) و با خواجه عبیدالله احرار پیوندی دیرپا یافت.
6. ۸۷۷ ق / ۱۴۷۲ مبه حج رفت و در راه دمشق و حلب را دید؛ عالمان شام او را بزرگ داشتند.
7. دعوت عثمانیانسلطان محمد فاتح از او خواست میان متکلمان، صوفیان و حکیمان داوری کند و او رساله‌ای در شش مسئله، از جمله مسئلهٔ وجود، نوشت. بعدها سلطان بایزید دوم او را به قلمرو خود خواند؛ جامی تا همدان رفت و از بیم طاعون عذر خواست.
8. ۸۹۸ ق / ۱۴۹۲ مروز جمعه ۱۸ محرم در هرات درگذشت.

استادان و مشایخ

در چشم استادانش

فتح‌الله تبریزی، صدرالصدور الغ‌بیگ، نقل کرده که قاضی‌زادهٔ رومی می‌گفت: «از روزی که سمرقند بنا شده، کسی به خوش‌قریحگی عبدالرحمن جامی به این شهر نیامده است.» و ملا علی قوشچی، شارح «تجرید»، پس از بحثی با او در هرات به شاگردانش گفت: «دانستم که نفس قدسی در این عالم هست.»

داوری میان متکلمان، صوفیان و حکیمان

طاشکبری‌زاده در «الشقائق النعمانیة» از محیی‌الدین فناری، از پدرش علی فناری قاضی‌عسکر سلطان محمد فاتح نقل می‌کند که سلطان گفت: «جویندگان دانش حقیقت متکلمان و صوفیان و حکیمان‌اند و باید میان این گروه‌ها داوری شود.» فناری پاسخ داد: «جز مولا عبدالرحمن جامی کسی توان این داوری را ندارد.» جامی رساله‌ای در شش مسئله نوشت که مسئلهٔ وجود از آن‌هاست، و این همان است که با نام «الدرة الفاخرة» شناخته می‌شود؛ اما رساله پس از درگذشت سلطان (۸۸۶ ق) به روم رسید.

جایگاه و آثار

شوکانی در «البدر الطالع» می‌گوید: «در جام زاده شد و به دانش‌ها به کمال پرداخت تا در همهٔ معارف سرآمد شد؛ سپس با مشایخ صوفیه همنشین شد و از آن بهرهٔ فراوان برد… و شعری فارسی دارد که اهل آن زبان در حفظش با هم رقابت می‌کنند.»

آثارش به روایت شاگردش

شاگردش عبدالغفور لاری در پایان حواشی‌اش بر «نفحات الأنس» فهرستی از آثار او آورده است (به نقل «الفوائد البهیة»)؛ از جمله:

• الفوائد الضیائیة (شرح کافیه)
• نفحات الأنس
• شواهد النبوة
• نقد النصوص
• اشعة اللمعات
• شرح فصوص الحکم
• لوامع (شرح خمریهٔ ابن فارض)
• لوائح و شرح رباعیات
• الدرة الفاخرة
• رساله در وجود
• مناسک حج
• رساله‌های عروض، قافیه و موسیقی
• شرح دو بیت آغاز مثنوی (نی‌نامه)
• تفسیر (آغاز قرآن)

هفت اورنگ

هفت مثنوی او با نام «هفت اورنگ» گرد آمده است: «سلسلة الذهب»، «سلامان و ابسال»، «تحفة الأحرار»، «سبحة الأبرار»، «یوسف و زلیخا»، «لیلی و مجنون» و «خردنامهٔ اسکندری». در کنار این‌ها سه دیوان، «بهارستان» به شیوهٔ «گلستان» سعدی و نامه‌هایش («منشآت») جای دارد. طاشکبری‌زاده می‌گوید شعر فارسی‌اش را بر شعر برخی پیشینیان برتری می‌نهادند و منشآتش نزد اهل انشا «در نهایت حسن و قبول» بود.

جامی در المفهرس

آمار زیر از فهرست المفهرس است: نسخه‌های خطی‌ای که به نام عبدالرحمن جامی ثبت شده‌اند و در کتابخانه‌های جهان نگهداری می‌شوند. حاشیه‌هایی که دیگران بر آثار او نوشته‌اند (مانند حاشیهٔ عبدالغفور لاری بر «الفوائد الضیائیة») و نسخه‌های دیگرانی که «جامی» نامیده می‌شوند، مانند هاتفی و احمد جام، شمرده نشده‌اند.

پرنسخه‌ترین آثارش

صورت‌های گوناگون نام هر اثر با هم شمرده شده‌اند. «کلیات»، «دیوان» و «هفت اورنگ» مجموعه‌اند و ممکن است مثنوی‌هایی را هم در بر بگیرند که جداگانه شمرده شده‌اند.

کتابخانه‌هایی که بیشترین نسخه را دارند

هر کتابخانه یک بار و با یک نام شمرده شده است: مجموعه‌های سلیمانیه (ایاصوفیا، فاتح، اسعد افندی و…) با هم آمده‌اند و دو فهرست کتابخانهٔ دانشگاه تهران یکی شده‌اند؛ نسخه‌هایی که دو بار ثبت شده بودند یک بار شمرده شده‌اند. نسخه‌های مرکز ملک فیصل کنار گذاشته شده‌اند، چون تصویر نسخه‌های دیگر کتابخانه‌هاست، نه نسخهٔ جداگانه.

موضوع نسخه‌ها

کشورهای نگهداری

ایران، ترکیه، هند و پاکستان بیش از دو سوم نسخه‌ها را نگه می‌دارند؛ همان سرزمین‌هایی که شعر فارسی و «الفوائد الضیائیة» در آن‌ها خوانده و درس داده می‌شد.

سدهٔ کتابت

بر پایهٔ ۱۰٬۴۲۴ نسخه‌ای که سال یا سدهٔ کتابتشان در فهرست آمده است؛ ۷٬۷۷۰ نسخه سال دقیق دارند.

نسخه‌های دیجیتال

۲٬۷۲۲ نسخه (حدود ۱۵٫۸٪ از آثار جامی در فهرست) تصویر دیجیتال دارند و برای ۱٬۰۹۷ نسخه لینک دانلود مستقیم هست. این تصاویر را می‌توانید از درون مینی‌اپ المفهرس دریافت کنید.

جغرافیای کتابت

نمودار و نقشهٔ زیر بر پایهٔ ۷۰۴ نسخه‌ای است که مکان کتابتشان در فهرست‌ها آمده و به یک کشور امروزی برمی‌گردد. شهرها به مرزهای امروز نسبت داده شده‌اند؛ هرات و بلخ در افغانستان، بخارا و سمرقند در ازبکستان، و لاهور و پیشاور در پاکستان.

کشور کتابت

شهرهایی که بیشترین نسخه در آن‌ها نوشته شده

هرات، شهر خود جامی، در صدر شهرهای کتابت است و پس از آن استانبول و اصفهان می‌آیند. آثار او در چهار حوزه کتابت شده است: خراسان و ماوراءالنهر (هرات، بخارا، سمرقند، بلخ)، ایران (اصفهان، شیراز، تهران، تبریز، قزوین)، قلمرو عثمانی (استانبول، ادرنه، بورسه) و شبه‌قاره (لاهور، حیدرآباد، دهلی، لکهنو، پیشاور). بسیاری از نسخه‌ها در مدرسه‌ها و خانقاه‌ها نوشته شده‌اند؛ مانند «مدرسهٔ جلالیه» در هرات و مدرسه‌های بخارا و سمرقند.

منابع

اطلاعات زندگی‌نامه‌ای این نوشته از پایگاه تراجم (tarajm.com) گرفته شده است که متن زندگی‌نامه‌ها را از منابع زیر گرد آورده است.