ابوعلی حسین بن عبدالله بن سینا، بلخی‌الاصل و بخارایی، ملقب به شرف‌الملک — ۳۷۰–۴۲۸ ق / ۹۸۰–۱۰۳۷ م. فیلسوف، پزشک و دانشمندی جامع‌الاطراف.
تماشای ویدیو · ویدیو با زیرنویس فارسی، عربی، اردو، انگلیسی و ترکی
در این ویدیو
خلاصهٔ دودقیقه‌ای همین مقاله: سفر ابن سینا از بخارا تا همدان و اصفهان، پرنسخه‌ترین آثارش، کشورها و کتابخانه‌هایی که نسخه‌هایش را نگه می‌دارند و جاهایی که نسخه‌ها کتابت شده‌اند.
در این نوشته نگاهی داریم به شخصیتی که آثارش شمار بزرگی از رکوردهای فهرست المفهرس را به خود اختصاص داده است: شیخ‌الرئیس ابن سینا. زندگی‌نامه، مشهورترین آثار، حضور آن‌ها در فهرست‌های نسخ خطی و سپس جغرافیای کتابتشان را مرور می‌کنیم.
نام و نسب
او ابوعلی حسین بن عبدالله بن حسن بن علی بن سیناست، بلخی‌الاصل و بخارایی، ملقب به شرف‌الملک و مشهور به «شیخ‌الرئیس»؛ حکیم، پزشک و دانشمندی جامع که در منابع لاتینی Avicenna خوانده می‌شود.
پدرش از مردم بلخ بود و به بخارا رفت و در روستای بزرگی به نام خرمیثن به کار دیوانی گماشته شد. ابن سینا همان‌جا زاده شد و سپس با خانواده به شهر رفت. به دانش‌ها روی آورد و در دانش و هوش و تصنیف، یگانهٔ روزگار خود بود. در آشفتگی‌های واپسین سال‌های سامانیان از بخارا بیرون رفت و در خراسان و ری و همدان گشت؛ در همدان وزیر شد، سپس به اصفهان رفت و بیشتر کتاب‌هایش را آنجا نوشت و در پایان عمر به همدان بازگشت و همان‌جا درگذشت.
زندگی علمی
گاه‌شمار
- ۳۷۰ ق / ۹۸۰ مدر روستایی از توابع بخارا زاده شد؛ پدرش اهل بلخ بود.
- حدود ۳۸۰ ققرآن، ادب، حساب و هندسه و جبر را آموخت؛ سپس نزد ابوعبدالله ناتلی «ایساغوجی»، منطق، اقلیدس و مجسطی خواند.
- حدود ۳۸۵ قبه پزشکی روی آورد و چنان سرآمد شد که در حدود شانزده‌سالگی پزشکان بزرگ نزدش درس می‌خواندند.
- حدود ۳۸۷ قامیر نوح بن منصور سامانی را درمان کرد و به کتابخانهٔ او راه یافت و بهرهٔ بسیار برد.
- حدود ۳۹۰ قپیش از هجده‌سالگی از فراگیری دانش‌ها فارغ شد و «المجموع» را نوشت؛ در همین حدود پدرش درگذشت.
- پس از ۳۹۲ قاز بخارا به گرگانج (خوارزم)، نسا، ابیورد، طوس، دهستان و جرجان رفت؛ آنجا «الاوسط» را نوشت و شاگردش ابوعبید جوزجانی به او پیوست.
- حدود ۴۰۵ قبه ری و قزوین و سپس همدان رفت و وزیر شمس‌الدوله شد؛ سپاهیان بر او شوریدند، خانه‌اش را غارت کردند و زندانی‌اش کردند، سپس آزاد شد.
- حدود ۴۱۴ قپس از مرگ شمس‌الدوله به اصفهان نزد علاءالدوله کاکویه رفت و بیشتر کتاب‌هایش را آنجا نوشت.
- ۴۲۸ ق / ۱۰۳۷ مهمراه علاءالدوله به همدان بازگشت، در راه بیمار شد و در ماه رمضان (و گفته‌اند شعبان) همان‌جا درگذشت و به خاک سپرده شد.
استادان و شاگردان
| نام | نسبت / دانش |
|---|---|
| ابوعبدالله ناتلی | نخستین استادش در منطق و ریاضیات (ایساغوجی، اقلیدس، مجسطی) |
| اسماعیل زاهد | در فقه نزد او آمدوشد داشت و می‌خواند و مناظره می‌کرد |
| ابوبکر احمد بن محمد زاهد | نزد او فقه آموخت و با او مناظره کرد (به روایت «تاج التراجم») |
| ابوعبید عبدالواحد جوزجانی | شاگرد و زندگی‌نامه‌نویس او؛ حدود بیست‌وپنج سال همراهش بود |
| محمد بن عبدالله معصومی | از مشهورترین شاگردانش (ابوعبدالله) |
| محمد بن یوسف ایلاقی | از شاگردانش |
| ابوسعید فضل‌الله میهنی | از یارانش؛ وصیت فلسفی او خطاب به اوست |
سفرها و دانش‌ها
پس از بخارا میان خوارزم، خراسان، جرجان، ری، قزوین، همدان و اصفهان در رفت‌وآمد بود؛ گاه به تدریس و تصنیف پرداخت، گاه وزارت کرد و گاه زندانی و تعقیب شد. این سفرها دانشی جامع پدید آورد که پزشکی، منطق، طبیعیات، الهیات، ریاضیات، موسیقی و زبان را در بر می‌گرفت.
جوزجانی شیوهٔ او را در دانش‌اندوزی چنین وصف کرده است: هیچ شبی را تا صبح نمی‌خوابید و روز را جز به مطالعه نمی‌گذراند؛ هرگاه مسئله‌ای بر او دشوار می‌شد وضو می‌گرفت، به مسجد جامع می‌رفت، نماز می‌گزارد و دعا می‌کرد تا گره آن گشوده شود. از همین رو — به گفتهٔ زندگی‌نامه‌نویسانش — پس از فارابی سرآمد فیلسوفان مسلمان شد.
جایگاه و آثار
شمار آثارش در منابع
| گوینده | شمار |
|---|---|
| ابن قطلوبغا (تاج التراجم) | نزدیک به ۱۰۰ اثر |
| زرکلی (الاعلام) | حدود ۱۰۰ کتاب |
| حاجی خلیفه (سلم الوصول) | بیش از ۵۰ رساله |
| ابن خلکان (وفیات الاعیان) | آثاری در پزشکی، منطق، طبیعیات و الهیات |
| ذهبی (سیر اعلام النبلاء) | «و چیزهایی که تاب‌آوردنی نیست» |
اختلاف از شمردن یا نشمردن رساله‌های کوچک و مختصرات و افزودن ارجوزه‌ها، شرح‌ها و رساله‌های ازمیان‌رفته است. ابن قطلوبغا می‌گوید: «نزدیک به صد اثر، از مفصل و مختصر و رساله، در دانش‌های گوناگون نوشت».
مشهورترین آثارش
- القانون فی الطب
- الشفاء
- الاشارات و التنبیهات
- النجاة
- عیون الحکمة
- دانشنامهٔ علایی
- المبدأ و المعاد
- اسباب حدوث الحروف
- الحکمة العرشیة
- رسالهٔ حی بن یقظان
- رسالة الطیر
- الارجوزة فی الطب
- الادویة القلبیة
ذهبی می‌گوید: «او سرآمد فیلسوفان اسلامی است؛ پس از فارابی همانندش نیامد». ابن خلکان او را «فیلسوف رئیس، صاحب تصانیف در پزشکی، منطق، طبیعیات و الهیات» می‌خواند. «القانون» کتابی است که شش سده در آموزش پزشکی در مدرسه‌های اروپا به آن تکیه می‌شد و به زبان‌های اروپایی ترجمه شد.
شعر و اثرگذاری
شعر فلسفی هم سروده است و مشهورترین آن قصیدهٔ عینیه دربارهٔ نفس است که آغازش این است:
هَبَطَتْ إِلَيْكَ مِنَ المَحَلِّ الأَرْفَعِ · وَرْقاءُ ذاتُ تَعَزُّزٍ وَتَمَنُّعِ
مردم به شرح آن دل بسته‌اند و شانزده بیت است. ارجوزه‌ای در پزشکی و ارجوزه‌ای در منطق نیز دارد و به فرمان علاءالدوله رسالهٔ فارسی «دانشنامهٔ علایی» را نوشت. اثرش سده‌ها پس از مرگ ادامه یافت؛ تا آنجا که — به روایت «البلغة» فیروزآبادی — سلطان محمد بن مظفر در سال ۵۷۳ ق تابوتش را بیرون آورد و سوزاند؛ نشانه‌ای از دامنهٔ جدل‌ها دربارهٔ او.
ابن سینا در المفهرس
آمار زیر از فهرست المفهرس است: نسخه‌های خطی‌ای که به نام ابن سینا ثبت شده‌اند و در کتابخانه‌های جهان نگهداری می‌شوند.
پرنسخه‌ترین آثارش
کتابخانه‌هایی که بیشترین نسخه را دارند
موضوع نسخه‌ها
کشورهای نگهداری
کشور نگهداری با کشور کتابت یکی نیست: نگهداری در ایران، ترکیه و عراق متمرکز است، چون نشان می‌دهد نسخه امروز کجاست، نه کجا نوشته شده است.
زبان
خط
سدهٔ کتابت (در نسخه‌های تاریخ‌دار)
این نمودار بر پایهٔ نسخه‌هایی است که تاریخ کتابتشان در فهرست آمده است.
نسخه‌های دیجیتال
۱٬۱۰۹ نسخه (حدود ۱۲٫۸٪ از آثار ابن سینا در فهرست) تصویر دیجیتال دارند و برای ۶۳۲ نسخه لینک دانلود مستقیم هست. این تصاویر را می‌توانید از درون مینی‌اپ المفهرس دریافت کنید.
جغرافیای کتابت
نمودار و نقشهٔ زیر بر پایهٔ نسخه‌هایی است که مکان کتابتشان در فهرست‌ها آمده است و تصویری از جغرافیای کتابت آثار ابن سینا به دست می‌دهد.
کشور کتابت
شهرهایی که بیشترین نسخه در آن‌ها نوشته شده
ایران هم در کتابت و هم در نگهداری پیشتاز است، اما ترکیه، عراق و هند در نگهداری جلوترند تا در کتابت. بسیاری از مکان‌های کتابت مدرسه‌های علمی و وقفی‌اند، مانند «مدرسهٔ جده» و «مدرسهٔ ملا عبدالله» در اصفهان، «مدرسهٔ صالحیه» در مشهد، «مستنصریه» و «نظامیه» در بغداد و «مدرسهٔ معصومه» در قم؛ یعنی کتابت در فضایی آموزشی و وقفی جریان داشته است.
منابع
اطلاعات زندگی‌نامه‌ای این نوشته از پایگاه تراجم (tarajm.com) گرفته شده است که متن زندگی‌نامه‌ها را از منابع زیر گرد آورده است.
| منبع | جای مطلب |
|---|---|
| وفیات الاعیان — ابن خلکان | شرح حال ابن سینا |
| تاج التراجم — ابن قطلوبغا | ص ۱۶۲ |
| الجواهر المضیة فی طبقات الحنفیة — قرشی | مدخل «ابن سینا» |
| الاعلام — زرکلی | ۲/۲۴۱ |
| سلم الوصول الی طبقات الفحول — حاجی خلیفه | مدخل «ابن سینا» |
| سیر اعلام النبلاء — ذهبی | مدخل «ابن سینا» |
| البلغة فی تراجم ائمة النحو و اللغة — فیروزآبادی | ص ۱۲۰ |
