یافتن نسخهٔ دیگری از یک نسخهٔ خطی ناشناخته به لطف پایگاه دادهٔ ما!
استاد فاضل احمد علی الحلی النجفی (ابوجعفر) — که لطف کرد و داده‌های نسخهٔ تازه را در اختیار ما گذاشت — نسخهٔ خطی نفیسی را در کتابخانهٔ حکیم در عراق به شمارهٔ ۲۰۸ (از مجموعهٔ پیشین شیخ سماوی) فهرست کرده است. مؤلف و عنوان این نسخه ناشناخته بود و با نام «کتاب فی الحساب» یا «الحساب القدیم» شناخته می‌شود (به احتمال قوی مؤلف آن در حدود سدهٔ ششم هجری می‌زیسته است).
در اینجا نقش «المفهرس» آشکار می‌شود: با داده‌های دقیقی که استاد حلی از دیباچهٔ نسخه ثبت کرده بود، تنها با وارد کردن سه واژهٔ «حساب سبعة أنواع» در بخش «جست‌وجوی فراگیر» پلتفرم ما، توانستم نسخهٔ دیگری مطابق با این نسخهٔ ناشناخته بیابم.
از مهم‌ترین ویژگی‌های «المفهرس» سادگی جست‌وجو همراه با سرعت رسیدن به نتیجه است. به‌آسانی می‌توانید از تلفن یا رایانهٔ خود جست‌وجوی پیشرفته انجام دهید و با سرعتی خوب به نتایج برسید.
نتیجه
جست‌وجو بی‌درنگ ما را به نسخهٔ دیگری رساند که در کتابخانهٔ رضوی (به شمارهٔ ۵۳۱۸) در ایران ثبت شده و در اواخر سدهٔ ششم و اوایل سدهٔ هفتم هجری کتابت شده است. تطابق دو نسخه (با آنکه هر دو از آغاز و انجام افتادگی دارند) هویت مشترک کتاب را آشکار کرد و نشان داد که آغاز نسخهٔ تازه‌یافته تنها یک سطر از نسخهٔ رضوی کمتر دارد.
این تجربهٔ عملی بار دیگر اهمیت «المفهرس» را به‌عنوان ابزار پژوهشی نیرومندی نشان می‌دهد که به فهرست‌نگاران و مصحّحان کمک می‌کند اطلاعات را با هم درآمیزند، تلاش‌ها را یکپارچه کنند و نسخه‌های پراکندهٔ آثار ناشناخته را در چند ثانیه بیابند.
نمونه‌ای از فهرست مطالب
این نمونه‌ای از فهرست مطالب موجود در نسخه است، برگرفته از فهرستی که استاد حلی فراهم کرده است:
- [۳ – ۴] نوع نخست: در شناخت روش‌های حساب هندی بر تخته در اعداد صحیح (نه با دست) و بیان صورت رقم‌های آن؛ شامل ده باب
- [۴ – ۶] باب نخست: در صورت حروف حساب هندی و بیان مقدار آن‌ها؛ و در آن نُه صورت است.
- [۶ – ۱۰] باب دوم: در چگونگی جمع اعداد و افزودن برخی بر برخی؛ و در آن فصلی در میزان این باب و آزمودن آن است.
- [۱۰ – ۱۴] باب سوم: در بیان تفریق اعداد و کاستن برخی از برخی؛ و در آن فصلی در میزان باب تفریق است.
گزارشی کوتاه نیز در کارت نسخه با شناسهٔ almuf20386597 افزوده‌ایم تا برای دیگر کاربران هم نمایش داده شود.
المفهرس همراه شما در این مسیر است: از جست‌وجوی نسخه و رسیدن به فایل آن، تا تصحیح و مقابله.
