ترجمه تنها انتقال زبانی نیست؛ صنعتی تمدنی است که اندیشه را نو می‌کند و به زبان‌ها مفاهیم تازه می‌بخشد تا بمانند و بشکفند.
روزگار زرین: بیت‌الحکمهٔ عباسی (سده‌های ۸ تا ۱۰ م)
نهضت ترجمه در عصر عباسی، به‌ویژه با «بیت‌الحکمه» در روزگار مأمون، به اوج رسید و دانش به شکل نهادی دولتی درآمد. پیشگامانی چون حنین بن اسحاق و ثابت بن قره (که ترجمهٔ «المجسطی» بطلمیوس را تصحیح کرد) فلسفه، ریاضیات و پزشکی را غنی کردند و عربی را به زبان واسطهٔ جهانی علم بدل ساختند. خلفا نیز از دانشمندان و مترجمان قدردانی مادی بزرگی کردند.
نهضتی دیگر: ترجمه در روزگار عثمانی (سده‌های ۱۵ تا ۱۹ م)
موج دومِ فراموش‌شده با سلطان محمد فاتح (۱۴۵۱–۱۴۸۱ م) آغاز شد که ترجمه را راهبردی برای ساختن امپراتوری جهانی می‌دید. او با آموزش چندزبانه (عربی، فارسی، یونانی، لاتینی) از ترجمه حمایت کرد و بر علوم کاربردی تمرکز نمود:
- جغرافیا: ترجمهٔ جغرافیای بطلمیوس از یونانی به عربی با نظارت جورج آمیروتزس و پسرش.
- پزشکی: ترجمهٔ «التصریف» زهراوی از عربی به ترکی، با افزوده‌ها و نگاره‌های جراحی.
- تاریخ: ترجمهٔ «مشاهیر مردان» پلوتارک برای شکل‌دادن آگاهی تاریخی.
در دوره‌های بعد، ترجمه ابزاری برای مقابله با چالش اروپا شد: نخستین چاپخانهٔ عثمانی (۱۷۲۹ م) به دست ابراهیم متفرقه برای ترجمهٔ اندیشه‌های سیاسی غربی و تشخیص دردهای دولت، و «اتاق ترجمهٔ باب عالی» (۱۸۲۱ م) که به مرکز آموزش زبان‌های اروپایی و حقوق بین‌الملل و پرورش نسلی از دیپلمات‌ها بدل شد.
هنوز آثار مهمی که در این دوره‌ها ترجمه شده تصحیح و چاپ نشده است. بررسی فهرست‌های نسخ خطی و ابزارهایی چون «المفهرس» می‌تواند راهنمای شما به این گنجینه‌های پژوهشی باشد: کافی است در فیلد نام کتاب «ترجمه» بنویسید و کشور را «ترکیه» برگزینید تا فهرستی بلند از این آثار پدیدار شود.
