Çeviri yalnızca dilsel bir aktarım değildir; düşünceyi yenileyen ve dillere yeni kavramlar kazandırarak yaşamalarını ve gelişmelerini sağlayan medeniyet sanatıdır.
Altın çağ: Abbâsî Beytü’l-Hikme (8–10. yüzyıl)
Çeviri hareketi Abbâsî döneminde, özellikle Me’mûn zamanındaki «Beytü’l-Hikme» ile zirveye ulaştı; bilginin devlet eliyle kurumsallaşmasıydı bu. Huneyn b. İshak ve Batlamyus’un Almagest’inin çevirisini düzelten Sâbit b. Kurre gibi öncüler felsefeyi, matematiği ve tıbbı zenginleştirdi, Arapçayı ilmin küresel aracı kıldı. Halifeler âlimleri ve mütercimleri cömertçe ödüllendirdi.
Bir başka hareket: Osmanlı döneminde çeviri (15–19. yüzyıl)
İhmal edilmiş «ikinci» bir çeviri hareketi, çeviriyi dünya imparatorluğu kurmanın stratejisi olarak gören Fâtih Sultan Mehmed (1451–1481) ile başladı. Çok dilli eğitim görmüş (Arapça, Farsça, Rumca, Latince) olan Fâtih, uygulamalı ilimlere odaklanarak çeviriyi destekledi:
- Coğrafya: Batlamyus’un Coğrafya’sı, Georgios Amirutzes ve oğlunun gözetiminde Rumcadan Arapçaya çevrildi.
- Tıp: Zehrâvî’nin et-Tasrîf’i Arapçadan Türkçeye, eklemeler ve cerrahî resimlerle çevrildi.
- Tarih: Plutarkhos’un Paralel Hayatlar’ı tarih bilincini şekillendirmek için çevrildi.
Sonraki dönemlerde çeviri, Avrupa meydan okumasına karşı bir araç oldu: batı siyasî fikirlerini çevirmek ve devletin hastalıklarını teşhis etmek için İbrahim Müteferrika’nın kurduğu ilk Osmanlı matbaası (1729) ve Avrupa dilleri ile devletler hukuku öğretilen, bir diplomat kuşağı yetiştiren Bâbıâli Tercüme Odası (1821).
Bu dönemlerde çevrilen önemli eserlerin birçoğu hâlâ tahkik edilip basılmamıştır. Yazma fihristlerini incelemek ve «Al-Mufahris» gibi araçları kullanmak sizi bu araştırma hazinelerine götürebilir: kitap adı alanına «tercüme» yazıp ülke olarak Türkiye’yi seçmeniz yeter, uzun bir liste çıkar.
